W ciągu kilku ostatnich miesięcy, w ramach komisji Rewizyjnej RM, czteroosobowy zespół radnych (A.Jagiełłowicz, K.Haładus, K.Winiarski, Z.Kempny) zapoznawał się z warunkami opieki nad dziećmi w placówkach opiekuńczo-wychowawczych. Poniżej można przeczytać wszystkie kluczowe elementy projektu protokołu, który będzie omawiany i przyjmowany na posiedzeniu Komisji Rewizyjnej 20 lutego.

Głównym efektem pracy zespołu jest sformułowanie programu przejścia od publicznych domów dziecka do opieki w rodzinach zastępczych. Proponuje się to osiągnąć przede wszystkim poprzez zwiększenie zachęt finansowych dla rodzin zastępczych. Podstawowym efektem powinna być poprawa wychowania dzieci pozostających poza opieką rodziców biologicznych czy adopcyjnych. Szczegóły programu – stanowiące główną część protokołu – poniżej. Proszę wszystkie osoby mogące wnieść swoje istotne uwagi do programu o ich sformułowanie i przekazanie radnym. ….
************************************************************************************

PROTOKÓŁ KONTROLI (…)

II. (…)
1. Organizacją opieki i wychowania zajmuje się Centrum Opiekuńczo-Wychowawcze Pomocy Dziecku i Rodzinie (COWPDiR), któremu aktualny kształt organizacyjny został nadany od 1.01.2004 przez uchwałę RM nr 219/XVIII/03. W Skład Centrum wchodzą Dyrekcja, cztery Zespoły opiekuńczo- wychowawcze (Zow) oraz Publiczny Ośrodek Adopcyjno- Opiekuńczy zlokalizowane:
a) Dyrekcja, Dział Finansowo –Księgowy oraz Dział Administracyjno-Kadrowy COWPDiR przy ul. Suchej 21
b) Publiczny Ośrodek Adopcyjno Opiekuńczy przy ul. Krzywej 2
c) Zow nr1 przy ul. Piwnika Ponurego nr 9 nadzorujące jedną Grupę usamodzielniania w mieszkaniu przy ul. Wspólnej 14/3,
d) Zow nr 2 przy ul. Suchej 21 wraz z dwoma Grupami usamodzielniania w miejscu,
e) Zow nr 3 (małego dziecka dla dzieci od 0 do 3 lat wraz z pokojem matek) przy ul. Szczecińskiej 11,
f) Zow nr 4 przy ul. Koszalińskiej nadzorujące jedną Grupę usamodzielniania przy ul. Szymanowskiego 51
Organizacją opieki dla dzieci pozbawionych opieki rodziców zajmuje się również MOPS /szczegóły w załączniku/.
2. W Sosnowcu systemem opieki nad dziećmi pozbawionymi całkowicie opieki rodziców (przede wszystkim społecznymi) objęte jest około 630 dzieci. W tej liczbie około 450 przebywa w rodzinach zastępczych, z czego ok. 400 przebywa w rodzinach spokrewnionych, spośród których część wykazuje cechy patologiczne. W czterech gminnych domach dziecka przebywa 153 dzieci (nominalna liczba miejsc 150), ponadto w innych placówkach bądź szpitalach przebywa 17 dzieci, a na ucieczce 10, co daje łączną liczbę około 180 dzieci w ewidencji.
3. Opieka nad dziećmi, utrzymanie i organizacja pracy Zespołów opiekuńczo-wychowawczych sprawowana jest przez 134 osoby, zatrudnione na 122,5 etatach. Dodatkowo w Publicznym Ośrodku Adopcyjno-Opiekuńczym zatrudnieni są pracownicy na 19 etatach oraz w dyrekcji Centrum zatrudnionych jest 11 osób według stanu na dzień 26.09.2008. Obsługą finansową rodzin zastępczych oraz usamodzielniających się wychowanków tych rodzin, Zow-ów i grup usamodzielniania zajmuje się wyłącznie Dział ds. Rodzin MOPS, gdzie bezpośrednio przy obsłudze tego zagadnienia pracuje 6 osób.
4. W budżecie miasta na placówki opiekuńczo-wychowawcze na rok 2008 zaplanowana została kwota 7.572.414 (Dział 852 Pomoc Społeczna). Średni miesięczny koszt utrzymania jednego wychowanka w ZOW w 2008r wynosił odpowiednio: Zow nr1 – 2471,86, Zow nr2 – 2513,73, Zow nr3 – 3459,44, Zow nr 4 – 2723,87. (według danych przed zakończeniem roku obrachunkowego). Są to koszty zbliżone do niektórych placówek gmin województwa śląskiego.
5. W przypadku rodzin zastępczych w roku 2008 średnia wysokość świadczenia na jedno dziecko miesięcznie wyniosła 568,76 i była średnio pięciokrotnie niższa niż analogiczny koszt utrzymania wychowanka w Zow.
6. W chwili obecnej dla dzieci kierowanych przez Sąd Rodzinny do placówek, znajdowane są miejsca na bieżąco – przede wszystkim w rodzinach zastępczych i ośrodkach poza Sosnowcem, z uwagi na brak miejsc w rodzinach zastępczych oraz placówkach opiekuńczo-wychowawczych na terenie miasta. Według informacji pracowników COWPDiR brakuje kandydatów na rodziny zastępcze. Stan taki jest niewłaściwy i należy dążyć do jego zmiany.
7. Zespół pozytywnie ocenia warunki socjalne w Zow oraz pracę personelu opiekuńczo-wychowawczego zaznaczając, iż wyrażona ocena jest wynikiem jednorazowej wizyty. Doceniając walory instytucjonalnej formy opieki dziecka jaką zapewniają Zow-y , Zespół Kontrolny wyraża pogląd, że najkorzystniejszą opieką jest adopcja. To ona tworzy opiekę zbliżoną do biologicznej rodziny, dając największe możliwości prawidłowego rozwoju psychofizycznego u dziecka. Analiza i ocena stosowanych innych form opieki dziecka pobudziła w Zespole – i nie tylko – dyskusje w których dominował pogląd, że należy dać większą szansę rozwojowi rodzin zastępczych, w szczególności tych nie spokrewnionych zawodowych i niezawodowych. Konkluzja taka wynika z faktu, że dotychczas w Sosnowcu ok. 90% dzieci objętych opieką gminy , dorasta w wieloosobowych publicznych domach dziecka oraz spokrewnionych rodzinach zastępczych, często zagrożonych różnymi patologiami Stan taki wynika z małej skuteczności pozyskiwania kandydatów na nie spokrewnione rodziny zastępcze, co zainspirowało Zespół do dalszych przemyśleń i wniosków.
W tychże przemyśleniach Zespól pozytywnie ocenia funkcjonowanie kilkuosobowych grup usamodzielnienia tzw.”mini-domów dziecka”, wyrażając opinię, że należy podejmować dalsze starania dla rozwoju tych form opieki zwłaszcza nad dziećmi wchodzącymi w samodzielne życie. Należy w tym miejscu podkreślić, iż jest to najdroższa forma opieki.
8. Zespół przedyskutował i przyjął hipotezę, że zasadniczym czynnikiem blokującym pozyskiwanie rodzin zastępczych są niewystarczające środki finansowe oferowane zawodowym i niezawodowym, nie spokrewnionym rodzinom zastępczym. W rodzinie zastępczej, opiekującej się jednym, bądź maksimum kilkorgiem dzieci – dziecko przebywa pod stałą opieką tych samych osób – rodziców zastępczych, w normalnym środowisku – w mieszkaniu. W przypadku placówki jest to budynek typu internat, w którym przebywa stale kilkadziesiąt dzieci, z kilkuosobową salą dzienno-sypialną, stołówką, a opieka sprawowana jest przez wychowawców w trybie zmianowym. Koszty ponoszone przez gminę na utrzymanie dziecka w rodzinie zastępczej są nawet pięciokrotnie niższe niż w placówce opiekuńczo wychowawczej.
9. Dodatkowym czynnikiem hamującym rozwój rodzicielstwa zastępczego jest nieoptymalna struktura organizacyjna, brak właściwych bodźców ekonomicznych i społecznych w ramach istniejącego systemu organizacji i nadzoru, skutkujące dotychczas niewystarczającymi, stosunkowo niewielkimi działaniami na rzecz propagowania i rozwoju rodzicielstwa zastępczego. Ośrodek adopcyjny, którego zadaniem jest pozyskiwanie rodzin zastępczych funkcjonuje w tej samej strukturze organizacyjnej co placówki opiekuńczo-wychowawcze, które są „konkurencyjną” formą w stosunku do rodzin zastępczych. Podejmowane środki i działania na wyszukanie zawodowych rodzin zastępczych były dotychczas w opinii zespołu dalece niewystarczające. Czynnikiem usprawiedliwiającym brak pożądanych rezultatów, jest poruszanie się osób odpowiedzialnych, w granicach istniejącego dotychczas systemu, bez inicjatyw wykraczających poza ten system organizacyjny.
10. Zespół zapoznał się z procedurą adopcyjną, stwierdzając występowanie napięć w procesie adopcyjnym – szczególnie małych dzieci. Z uwagi na złożoność kwestii oraz fakt, iż temat ten został podjęty podczas kontroli, a ma być również przedmiotem działań zespołu roboczego powołanego z inicjatywy Komisji Zdrowia RM, zespół kontrolny poprzestał na uzyskaniu informacji na temat przebiegu procesu adopcyjnego.
11. Zespół nie stwierdził nieprawidłowości w dokumentacji finansowej w wybranym do kontroli okresie finansowym tj. za 2007 rok.
12. Zespół stwierdził brak refinansowania przez władze wojewódzkie funkcjonowania Wojewódzkiego Banku Danych, działającego w ramach gminnego Publicznego Ośrodka Adopcyjno-Opiekuńczego. Przy pracy Wojewódzkiego Banku Danych zatrudnieni są pracownicy – łącznie na 2,7 etatu. Koszt wynagrodzeń i drobnych materiałów biurowych związanych z jego prowadzeniem w 2007 roku wyniósł 88.896,41 – z czego wynagrodzenia stanowią kwotę 81.535,85. Do całości kosztów należałoby doliczyć wartość mediów, koszt amortyzacji budynku, sprzątania, obsługi informatycznej, łączności i innych.

III. Wnioski i zalecenia pokontrolne.
1. Komisja zaleca dalszą pracę nad procedurą adopcji w Radzie Miasta w ramach Komisji Zdrowia.
2. Komisja wnioskuje o przygotowanie i przeprowadzenie przez Prezydenta zmian organizacji struktur gminnych poprzez wydzielenie z Centrum Opiekuńczo-Wychowawczego Pomocy Dziecku i Rodzinie oraz zrównanie w hierarchii, Publicznego Ośrodka Adopcyjno-Opiekuńczego / działającego aktualnie w ramach Centrum/. Ma to na celu uniezależnienie Ośrodka Adopcyjnego od Centrum, ze względu na rozbieżność celów działania.
3. Komisja wnioskuje do Prezydenta o przygotowanie, przyjęcie i wdrożenie Miejskiego Programu Rodzin Zastępczych, który w ciągu kilku lat powinien zastąpić funkcjonujący obecnie system opieki oparty na domach dziecka. W międzyczasie nie należy tworzyć nowych domów dziecka. Szczegóły założeń programu zawiera punkt IV niniejszego protokołu.
4. Komisja wnioskuje do Prezydenta o niezwłoczne obliczenie całości kosztów związanych z prowadzeniem Wojewódzkiego Banku Danych i wystąpienie do odpowiednich władz wojewódzkich o ich zrefinansowanie od początku jego działania oraz przekazywanie odpowiednich środków w przyszłości.

IV. Miejski Program Rodzin Zastępczych w Sosnowcu.
1. Celem programu jest stopniowa zmiana funkcjonującego w Sosnowcu systemu opiekuńczo-wychowawczego nad sierotami, opartego dotychczas o placówki publiczne, na zdrowe rodziny zastępcze w przyszłości. Założeniem programu jest docelowe zmniejszenie wydatków z budżetu miasta w tej dziedzinie.
2.1. Zachęty finansowe dla rodzin zastępczych. Wprowadzenie prostego systemu dofinansowania rodzin zastępczych jest kluczowym czynnikiem, decydującym o powodzeniu projektu. Zespół proponuje wprowadzenie dodatku dla nie spokrewnionych rodzin zastępczych w wysokości 800zł ponad wypłacane dotychczas środki, miesięcznie na każde dziecko. Możliwość otrzymywania takiego dodatku powinna być uwarunkowana wnioskiem rodziny o przystąpienie do programu, w którym to wniosku rodzina zobowiązywałaby się min. do prawidłowej opieki wychowawczej, w tym nie nadużywania alkoholu, co jest najczęstszą przyczyną patologii. Taki mechanizm byłby dodatkowym instrumentem, dyscyplinującym rodziny do właściwego wypełniania swojej funkcji. Program powinien również jasno określać kwestie finansowe po skończeniu przez wychowanka 18 roku życia lub zakończeniu edukacji szkolnej przez wychowanka.
2.2. Inne zachęty dla tworzenia rodziny zastępczej ze strony gminy
np.możliwość uzyskania lub zamiany na większe mieszkania komunalnego dla rodziny chcącej stworzyć zastępstwo rodzinne lub inne formy pomocy gminy dla podobnych zachęt / np.rozważanie przez gminę zgłaszanych propozycji w tej kwestii/.
3. Kampania informacyjna. Drugim ważnym elementem powodzenia programu jest odpowiednia kampania informacyjna. Należy bardzo starannie przygotować czytelne materiały informacyjno – promocyjne, uwypuklające zachęty finansowe. Na poniższe należy przeznaczyć w budżecie miasta kwotę do 100tys. zł.
3.1. Ulotki rozesłane pocztą do wszystkich mieszkańców (ok. 90tys. szt.) plus 10 tys. do bieżących potrzeb.
3.2. Plakaty (ok. 1000szt. – format A3 – ekspozycja w: placówkach gminnych (szkoły, przedszkola, biblioteki, urzędy, kluby itp.), przychodnie, kościoły, autobusy, słupy ogłoszeniowe itd.
3.3 Wystosować sygnowany przez Prezydenta i Radę Miasta list-apel do mieszkańców Sosnowca w sprawie rodzicielstwa zastępczego – kierując go do mediów i z prośbą o odczytanie w kościołach na niedzielnych mszach świętych.
3.4. Zorganizować konferencję na temat rodzicielstwa zastępczego, na którą zaproszenie powinno być zawarte w ulotkach, na plakatach i w liście oraz innych ogłoszeniach medialnych.
3.5. Propozycja do telewizji i innych mediów zrobienia programów publicystycznych, audycji, zamieszczenia artykułów prasowych itp.
3.6.Zabezpieczyć środki na materiały informacyjno promocyjne. Plakaty, ulotki, koszty dojazdu i rekompensata dla istniejących zastępczych rodzin odwiedzających parafie i dających świadectwo w niedziele.
4. Działania i zmiany organizacyjne.
4.1. Należy dokonać zmiany organizacji struktur gminnych poprzez wydzielenie z Centrum Opiekuńczo-Wychowawczego Pomocy Dziecku i Rodzinie oraz zrównanie w hierarchii, Publicznego Ośrodka Adopcyjno-Opiekuńczego, której celem jest uniezależnienie tego Ośrodka od Centrum, ze względu na rozbieżność celów działania.
4.2. Wybór i mianowanie w ramach Ośrodka Adopcyjno -Opiekuńczego – Koordynatora ds. Rodzin Zastępczych. Osoba taka powinna posiadać odpowiednie kwalifikacje zawodowe, cechy osobowościowe oraz być życzliwa rodzicielstwu zastępczemu. Zadaniem Koordynatora byłoby realizowanie i nadzorowanie całości procesu związanego z pozyskiwaniem rodzin zastępczych, w tym przygotowanie materiałów informacyjno-promocyjnych, przyjmowanie chętnych, udzielanie informacji, kierowanie na szkolenia, koordynacja działań z MOPS.
4.3. Wprowadzenie motywacji finansowych dla osób prowadzących i nadzorujących proces pozyskiwania rodzin do programu, uzależnione od liczby pozyskanych i pozytywnie zweryfikowanych rodzin. Dodatki te powinny być wypłacane po określonym okresie czasu od momentu umieszczenia dziecka w rodzinie.
4.4. Zwrócenie się z ofertą do funkcjonujących, nie spokrewnionych rodzin zastępczych z informacją o nowej ofercie finansowej i propozycją przyjęcia dodatkowych wychowanków.
4.5. Należy wydać decyzje dotyczące ograniczenia przyjmowania do placówek dzieci spoza powiatu oraz obowiązku zmniejszania liczebności w placówkach opiekuńczo-wychowawczych w miarę pojawiania się miejsc w rodzinach zastępczych.
4.6. Współpraca z Kościołem Katolickim, innymi kościołami czy organizacjami działającymi na polu pomocy rodzinie – prośba do Księdza Biskupa o delegowanie Kapelana Rodzin Zastępczych, któremu Ksiądz Biskup mógłby powierzyć zadanie koordynowania, typowania i kierowania na szkolenie.
5. Uwagi dodatkowe i wnioski końcowe:
5.1. Zawodowa rodzina zastępcza powinna zamieszkiwać na terenie Sosnowca – między innymi ze względu na umożliwienie utrzymywania kontaktu z rodzicami biologicznymi.
5.2. Należy wydać polecenia i zwrócić się do instytucji zewnętrznych o zastosowanie trybu ekspresowego przy wykonywaniu czynności związanych z adopcją i rodzinami zastępczymi, w szczególności poprzez wykorzystywanie telefonów, faksów, kurierów, załatwianie spraw od ręki lub w trybie ekspresowym, organizację pracy wykluczającą przestoje z powodu urlopów bądź zwolnień chorobowych – uprawnienia, delegowanie, opracowane i stosowane procedury przekazywania na zastępców w takich przypadkach. Szybkość procedur to niemożliwe do oszacowania dobro dla dziecka, które dzięki szybkiemu załatwianiu sprawy, krócej pozostaje poza rodziną, jak i znaczące obniżenie kosztów (miesięcznie ok. 2000 zł ).
5.3. Rozmówcy postulowali zwiększenie pracy z rodzinami przed powstaniem sytuacji kryzysowej, czy też na stosunkowo wczesnym etapie – co wydaje się właściwe i celowe. Wskazywano na skuteczność świetlic środowiskowych – praca z dziećmi. Nie wskazano niestety przekonujących form współpracy z dorosłymi na tym ważnym etapie pojawiania się problemu. Oczywiście celowość działań polegających na pracy pozalekcyjnej z dziećmi są bezdyskusyjne.
5.4. Należy poprawić współpracę instytucji gminnych przygotowujących i opiekujących się z rodzinami zastępczymi z Sądem Rodzinnym i Kuratorami Sądowymi.
5.5. Wobec usług świadczonych przez gminny Ośrodek Adopcyjny na rzecz podmiotów zewnętrznych /innych samorządów/ należy kalkulować ceny zawierające również koszty stałe, a nie tylko bezpośrednie koszty osobowe. Konieczna korekta odpowiednich porozumień i przyjęcie właściwej zasady na przyszłość. Do kosztów bezpośrednich należy doliczać minimum 30% narzut na koszty stałe.
5.6. Rada Miejska powinna wyznaczyć i powierzyć radnemu (radnym) zadanie udziału i nadzoru przy wdrażaniu Miejskiego Programu Rodzin Zastępczych.
5.7. Komisja Rewizyjna przekazuje realizację wniosków i zaleceń pokontrolnych Prezydentowi Miasta Sosnowca.